Трампын засгийн газар ийм маргаантай гэрээг саяхан байгуулсан байх магадлалтай бөгөөд тэр гэрээг Ерөнхийлөгч Дональд Трамп ч өөрөө эсэргүүцэж байж болно.
Лхагва гаригт АНУ ба Саудын Арави 30 жилийн хугацаатай, олон тэрбум ам.долларын цөмийн эрчим хүчний хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэхүү гэрээний нөхцөлийг Эрчим хүчний нарийн бичиг Крис Райт ба Саудын талын хамтарсан албан хаагч зурсан хэдий ч хэд хэдэн зүйл нь албан ёсны мэдээллээр одоогоор гарсангүй, гэхдээ энэ долоо хоногийн эхээр Wall Street Journal ба New York Times-ийн мэдээнээс зарим нарийн ширийн асуудал дурдагдан, Саудын Аравийг цөмийн реактор барихад туслахын хамт Саудын өөрийн ураныг баяжуулах байгууламж барихад АНУ дэмжлэг үзүүлэх магадлалтай байж болзоштой гэж дурдасан билээ.
- Энэ долоо хоногт АНУ ба Саудын Арави дэлхийд нэр төртэй цөмийн хэрэглээний гэрээ байгуулсан бөгөөд үүнийг байгуулсны дараа Ерөнхийлөгч Дональд Трамп шинэ нөхцөлүүд нэмсэнээр тэр гэрээг доройтуулсан гэж хэлэгдэж байна.
- Саудын Арави бусад ижил төрлийн гэрээнүүдэд орсон хамгаалалтын журамд эрс татгалзалт гаргаж, анх удаагаа АНУ өөр орон улсад өөрийн ураны баяжуулалтын байгууламж барихад дэмжлэг үзүүлэх болж байна.
- Саудын Арави өнгөрсөн үедээ Иран цөмийн зэвсэг гаргах болбол өөрийн цөмийн зэвсэг хүлээж авах сонирхолтой гэж үг хэлж байснаараа алдартай бөгөөд мэргэжлийнхнүүд энэ гэрээ бүс нутгийг цөмийн зэвсгийн эргэлдэж буй тэмүүлэлд оруулж болзошгүй гэж үзэж байна.
Энэ маш аймаар үе нь АНУ Сауди Аравийн өрсөлдөгч Ирантай дайн хийж буй үед тохиож байна, ихээхэн хэсэг нь Ираны цөмийн баяжуулалтын асуудлаас болоод байж буй тулдаа.
Мөн цөмийн зэвсэгийн шинэ ертөнц формиж байгаа нөхцөлд өнгөрсөн зууны эрх зүйн зөрчилтэй холбоотой цөмийн хяналтын гэрээнүүд тэгш бус хэлбэрээр хумигдаж буй, Москва зэрэг удирдагч улс цөмийн заналхийлэл хэрэглэж буй, удаан худалдаж ирсэн АНУ-ын холбоотнууд цөмийн сонирхолоор улам ихээр сонирхолтой болж буй зэрэг хүчин зүйлсээс үүдэж, бусад улс орнууд ч цөмийн зэвсэг эзэмших боломж руу хөтлөгдөж магадгүй. Энэ нь зарим улс орон удахгүй бөмбөг барихгүй ч гэсэн түүнийг бий болгох чадварыг авч ирэх эрсдэл нэмэгдэж болзоштой.
“АНУ-ын цөмийн бодлогын түүхэнд урьд өмнө ийм зүйл байгаагүй,” гэж Атлантик Консолидийн Нэйтраль Зөвлөл (Atlantic Council) дахь Нуклеар Полиси Программын ахлах судлаач, `Exporting the Bomb` номын зохиогч Мэттью Кронинг хэлэв. “Эдүүлбэр эрхийг дээдэлж буй цөмийн эрчим хүчийг бий болгох тусламж өгсөн ч түлшийг өөр орон бүрд хийлгэх боломжийг олгодоггүй байсан үеээс эхлэн бид нөгөө оронд баяжуулалтын байгууламж барихад туслах болсон нь анх удаа.”
Гэрээ үйл явдал бүр мөсөн амжилттай болох эсэх нь тодорхой бус хэвээр байна. Гэрээ хараахан Конгресст илүү хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч, хяналтын хураангуйгаар орж ирэх ёстой байсан бол Трамп өчигдөр өглөөнөөс эхлэн Truth Social-д зарим мэдээллийг өөр бусад мэдээнээс зөрүүлснөөр зам гаргалтыг эргэлзээтэй болгосон. Трамп гэрээг Саудын Аравийг Абрахам Аккорд-д нэгдэхэд л хүргэх гэж байгаа бололтой гэж бичжээ. Энэ нь мэдээж Израиль ба бусад исламын улсуудтай дипломат харилцааны нормализаци дээр тулгуурласан Абрахам Аккорд-ын асуудалтай холбоотойгоор Саудын Аравийн хувьд эерэг эсвэл сөрөг хүчин зүйл болдог.
Саудын Аравийн засгийн газар Трампын сүүлийн мэдэгдэлд одоогоор хариу өгөөгүй ч хэлэлцээтэй холбоотой эх сурвалжууд ямар ч ийм танилцуулах амлалтын оролцоо урьд уурхайд орсонгүй гэж мэдээлжээ.
Саудын Арави хэдийнээ Израильтэй харилцаагаа нормалчилахгүйгээр Палестин улсын үүсгэгдээгүй байхад хүрэх болно гэж баримталдаг ба тэр байр сууриа гэрээний өмнө өөрчлөхгүй гэж үзвэл өнөөдөр өмнө мэдэгдсэн мэдээллээс зөрүү гарсан ч хүн хүчгүй хэлэлцэж буй нь тэнцүү биш. Пүрэв гарагт болсон хэвлэлийн мэдэгдлийн үеэр Цагаан ордны хэвлэлийн төлөөлөгч Каролин Ливитт хэлэхдээ гэрээ Саудын Арави Абрахам Аккорд-д нэгдэхгүй бол “үгүй” гэж байна гэж тодорхой бичсэн. Хүсвэл өдрүүдийн маргааны талынхаа талаархи тайлбарыг White House-ийн хэвлэлийн алба Ливиттийн мэдэгдэлд харьцуулан өгөөд байна гэж Zaluucom-д мэдээлжээ.
Одоогоор энэ гэрээний хүрээг тойрсон эргэлзээ тодорхой байдлаас илүү олон асуултыг төрүүлж байна; Мөн Ближнөөс дэлхий даяар цөмийн зэвсгийг хянах хүчин чармайлт ямар нэг байдлаар яаж ч хувирч байгааг ойлгоход хүндрэлтэй байна.
Саудын Арави ба цөмийн зэвсэгийн хооронд юу саад болдог вэ?
Саудын Аравийн энэ гэрээний ардхи санаа шинэ биш бөгөөд анхны Трампын засаг захиргаа болон Байдены засаг захиргаа хоёул Саудын Аравийн энхийн ашиг сонирхлыг өргөжүүлэх цөмийн эрчим хүчний гэрээ хийхийг эрмэлзэж ирсэн. Саудын Арави нь өнөөдрийг хүртэл өөрийн нийгэмлэгийн түүхэнд өртөгтэй, хүний эрхийн асуудлууд, БНУ-ын иргэдийн аллага зэрэг явдлуудаас болж маргаантай замаар явж ирсэн бөгөөд хангалттай илэрхийлсэн нь Иран хамтран цөмийн зэвсгийг эзэмших магадлалтай юм.”
Сауд Хэрэгцээ нь цөмийн эрчим хүчийг зөвхөн энх тайван зорилгоор байгаа гэж баримталдаг — эдийн засгаа газрын тос, хийгээс diversification хийж, дээд зэрэглэлийн хиймэл оюун ухааны салбарын нийгмийг дэмжих зорилготой. АНУ-ын дэмжигчид энэ гэрээгээр АНУ ба чухал аюулгүй байдлын хамтрагчийн хоорондын харилцааг гүнзгийрүүлнэ гэж үздэг. Мөн Саудын Аравийг Хятад эсвэл Оростой цөмийн хөтөлбөр байгуулахад шилжих эрсдлийг бууруулахын зэрэгцээ АНУ-ын цөмийн эрчим хүчний салбарт ашиг олгох үүднээс чухал ач холбогдолтой гэж үздэг.”
АНУ өмнө нь 29 цөмийн хамтын ажиллагааны гэрээ — 123 гэрээ гэж нэрлэгддэг, 123-гийн хэсэг хуульд захирагддаг — 49 улстай байгуулсан. Эдгээр гэрээнүүд орнуудыг цөмийн хөтөлбөрөө зэвсэг болгохоос сэргийлэх олон төрлийн хамгаалалтын нөхцөлд оролцуулдаг бөгөөд уран баяжуулалтыг АНУ-ын бүтээсэн цөмийн станцуудад ашиглахдаа АНУ-ын зөвшөөрөл шаардах шаардлагатай.”
Сүүлийн үед гарсан зарим гэрээнүүдэд олон улсууд Олон Улсын Атомийн Энергийн Агенцид илүү хатуу шалгалтын эрх өгч, зарим нь илүү дэвшилттай зүйл хийсэн. 2009 онд Нэгдсэн Эмират Улс, 2013 онд Тайваньтай байгуулсан гэрээнүүдийн дагуу улс орнууд өөрийн хөрсөн дээр ямар ч баяжуулалтыг хийхгүй гэж амлач явдаг гэрээнүүд байхаа амлаж, АНУ Саудын Аравитай өмнөх хэлэлцүүлэлтүүдэд зүйрлэшгүй хатуу стандарт гэж нэрлэгдэх “алтан стандарт”-ыг баримталдаг бөгөөд энэ нь Саудын Аравид өмнөх гэрээнүүдэд АНУ дараагийн хэлэлцүүлэлтүүдэд зүв зүгээр үүнийг шаардаж ирсэн.”
Саудын Арави сүүлийн жилүүдэд ижилсүүлээд хуульд багтсан зарим хатуу нөхцөлүүдээс татгалзалт гаргаж ирсэн бөгөөд нэмэлт IAEA шалгалтуудыг хүсэх, уран баяжуулалтыг ер нь ч хийлгэхгүй байх нөхцөлүүдийг нөгөөдүүл нь ноцтой гэж үздэг байсан. Эдгээрийг тусгаар эрхийнхээ эрх чөлөөнд халдалдаг гэж Саудын Арави тайлбарладаг, тухайлбал Ираны өмнөх гэрээнүүдэд АНУ-д баяжуулалт зөвшөөрөгдсөн тухай зүйлсийг харгалзан. Гэхдээ Кронингийн хэлснаар Саудын Арави зөвхөн энхийн зорилгын ерөнхий сонирхолтой бол эдгээр хязгаарлалтуудыг эсэргүүцэх үндсэн шалтгаан хомс байх нь бий.”
“Тэд цөмийн зэвсэг барих шийдвэрийг одоогоор гаргаагүй ч тэр боломжийг авч үлдэхийг эрмэлзэж байна гэж үзэж байна,” гэж Кронинг хэлэв.
Саудын Арави шөнө дунд бөмбөг барих боломжгүй гэж хэлэхээс нааш, цөмийн бөмбөг барих зам нээлттэй хэдий ч заавал асуудал биш. Гэрээний өмнөх хувилбарт — Wall Street Journal-д өмнө сард мэдээлсэн шиг — АНУ-ын компаниуд гэрээ хүчин төгөлдөр болсны дараа шууд цөмийн эрчим хүчний станцууд барих ажил эхлэх бөгөөд АНУ ба Саудын албаныхан хоёр жилийн судалгаа хийж “Саудын Арави баяжуулалтын үнэ цэнэ” гэж тодорхойлоход оролцох юм (энэ судалгаа Ерөнхийлөгч Трампийн хугацаанд дуусах магадлалтай).
Энэ талаас гэрээ нь өнөөдөр бүрэн эхэлж чадахаар Байдены үед хэлэлцээр амжилттай болсон гэрээнээс илүү хатуу байх боломжтой гэж үзэгдэж байна гэж олон шүүмжлэгчид хэлжээ. Байденийн гэрээ тэр үед бараг хэрэгждэггүй гэж мэдээлэгддэг байсан бол энэ нь илүү нарийвчилсан нөхцлүүдтэй байж магадгүй гэж байна.”
Хэрвээ судалгаагаар Саудын Арави баяжуулалт хийх шаардлагатай гэж үзвэл баяжуулалтын байгууламж нь нууцлаг “хар хайрцаг”-д баригдах бөгөөд Саудын Аравийг чухал техникийн мэдрэмжтэй технологийг авах боломжгүй болгоно. Судлагааны үр дүнд АНУ Саудын баяжуулалтыг эсэргүүцвэл Саудын Аравьд дараа нь 10 жил баяжуулалт хийх эрх олгогдохгүй. Түүнээс хойш юу болох нь тодорхойгүй.
Хянагч хамгаалалтын арга хэмжээ олон улсын зэвсэгт хамтарсан байдлыг сөрөггүй болгож чадаагүй байна.
“Сандруу гэж хэлэхээс илүү нь хангалттай,” гэж Карнеги Эндоументийн Нуклеар Полиси Программын хамтарсан захирал Жеймс Эктон хэллээ. “Технологийг хар хайрцгаар хаасан ч Саудын Арави этой байгууламжийг үндэслэн ул үндэстэн болгох боломжтой. Энэ улс нь ил тод өсөлт ба тээгчлуудын илэрхийлэлгүйгээр цөмийн зэвсгийг дэлгэрүүлэх сонирхолтой гэж шууд мэдэгдсэн улс. Саудын г ямар ч хөрс дээр очсон цөмийн технологийг зогсоох хязгаарлалтыг принтеп байхгүй бол та цөмийн технологийг ашиглахыг зогсоох тодорхой боломжгүй.”
“Цөмийн хэрэгслийг байгуулах хамгийн суурь, хамгийн үнэтэй хэсэг нь ураны баяжуулалт бөгөөд АНУ Саудын Аравид тэр замыг ихэд эзлээд өгч байна. Энэ нь Саудын Арави цөмийн бөмбөг барихаар бодож буйг үгүйсгэхийн аргагүй боловч түүний цаашдын шийдвэрийн үед тэр түүнийг эхлүүлэхэд хангалттай өмнө нь гүйцэтгэх үндсэн хурдтай байх магадлалтай.”
“Саудын Аравийн цөмийн хөтөлбөр ойрын үеийн дэлгэрүүлэх эрсдэл үүсгэдэггүй,” гэж Arms Control Association-ийн урьдчилан сэргийлэх бодлогын захирал Келси Дэвенпорт хэлэв. “Эдгээрийг ойрын боловсруулалтын хүрээнд авч үзвэл Саудын Арави цөмийн зэвсгийг ашиглах боломжийг бий болгож, зэвсэглэлд шилжих түвшинд хүрэх чадамжийг үргэлжлүүлэн авах нь илүү бодитой харагдана, ингэснээр шийдвэр гарсан нөхцөлд харуулж чадах харайлтыг бий болно.”
Энэ түүний үр дүн нь Иранаас цөмийн хэлэлцээрийг хүндэтгэх асуудалд улам хүндрэл учруулж, ирээдүйд цөмийн хэлэлцээ хийсэн тохиолдолд “мөрөөдлийн муу жишиг” болж мэдэхээр байна гэж тэр нэмэв.
“Найдвартай талуудын хандлага дээр гэрээний зарим хэлэлцээг авч үзэхэд ашигтай талууд ч бий,” гэж State Department-ийн цөмийн зэвсгээс урьдчилан сэргийлэх тусгай зөвлөх, хэн байсан Роберт Эйнхорн хэлэв. “Энэ АНУ-ын цөмийн индустриьд дэмжлэг өгч, Саудын Арабтай стратегийн харилцааг бататгана. Орос, Хятадад Саудийн эдийн засгийн чухал хэсэгт орших байдлыг саадлах боломжийг үгүй хийхээс гадна АНУ-ын цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн ашиг олдох нөхцөлүүдийг бий болгох ач холбогдолтой. Гэвч Трампын засаг захиргаа Конгресс ба Америкийн ард түмэнд уг гэрээний дутагдлуудыг үнэлэгдэх ёстой гэж итгүүлэхэд маш их хүчин чармайлт шаардана.”
Энэ явц одоо энэ долоо хоногт эхэлнэ. Гэрээг Конгрессд 90 хоногийн нодотол үнэлгээний хугацаанд шилжүүлэх юм. Энэ нь албан ёсны хэлэлцээрийн хэлбэр биш бөгөөд Конгресс дагалдан үндсэн шийдвэр гэх мэт хүчинтэй холбоо барих журмаар эсрэг санал оруулах ёстой.
Гэрээг хоёр хатуу эсэргүүцэл both sides of the aisle-д хүрэх боломжтой гэж дуудагдаж байна. 2019 онд урьдчилсан Republican сенатор Марко Рубио (Флорида), одоо засгийн газрын сайд болсон, Саудын Аравитай холбоотой 123 гэрээг Конгрессийн зөвшөөрөлд үндэслэн батлах шаардлагатай гэж дуу гарах эрх зүйн төсөл дэмжсэн билээ. (“Би Сенатор Рубио-г санагддаг,” House версигийн төсөлд хамтран ажиллагсдын нэг Бред Шерман (Демократ, Калифорни) мэдээлэл өгөх үеэр хэлсэн.)
Аюулгүй байдлын асуудалтай зэрэгцэн, хуульд гарсан сонирхлын маргаан ч шүүн хэлэлцэх асуудал болох нь тодорхой байна. Том Барракк, Трампын ойр дотнын найз бөгөөд одоо Турк улсын амбан сайдаар ажиллаж буй бөгөөд Ближнийхи бодлогоор зөвлөхөөр ажиллаж байснаас болж Ерөнхийлөгчийн анхны хугацаанд Саудын Арави болон Арабын Нэгдсэн Эмиратын цөмийн гэрээнүүдийг урлаглалж байхдаа түүний холбоо бүхий хөрөнгө зуучлалын асуудлаар Холбооны эрх бүхий байгууллагаас шалгагдсан байна.
ProPublica мөн 2019 онд Barrack нь Westinghouse-д томоохон санхүүгийн хувьцааг авахыг эрмэлзсэн гэж мэдээлсэн. Wall Street Journal мөн Westinghouse Electric-ийг Kingdom-д цөмийн реактор барих гэрээнээс гол ашиг хүртэгчдийн нэг байх магадлалтай гэж бичсэн.
Энэ гэрээний эсрэг хүчнүүд Конгрессийн дотор илүү бататсан ялалт байгуулах боломжтой харагдахгүй байна. Хугацаатай асуудал болгохгүй тул, Трамп ийм санааг хийж чадах эсэхтэй холбоотой асуудал хүмүүст илүү чухал байна. Хэрэв тэр Саудын Аравийг Абрахам Аккорд-д нэгдэхийг шаардаж байвал Мухаммед бин Салманд энэ нь үйл явдлын эхлэл биш гэж бодмоор байна.
Шинэ цөмийн ертөнцийн хэлбэр тодорно
Сүүлийн жилүүдэд болсон үйл явдлууд Саудын Аравийн лидерүүдийг АНУ засгийн газраас хамгийн муу нөхцөлд туслалцаа авах эсэхдээ эргэлзүүлэхэд хүргэсэн. Энэ оны Израильтай холбоотой довтолгооны тухай мэдээллүүд Хойд Америктай Саудын Аравийн холбоог дэмжсэн эсвэл эсэргүүцсэн гэдэг хоёрийн хооронд хольсон байна; Саудын засгийн газар дэмжээгүй гэж үздэг ч энэ дайн Ираны засгийн газар байсаар байвал Америкийн уламжилсан найдвар, Саудын цөмийн эрэлхийлэл хоёрт л нэмэгдэл болно.
Ирээдүйн хэдхэн долоо хоногт Цагаан орд энэ гэрээ нь Байдены засаг захиргаа үед хүлээж авч байсан гэрээнүүдийг бодвол илүү аюулгүй, илүү өргөн хүрээтэй гэж тайлбарлах гэж оролдоно. Гэвч Саудын Аравийн цөмийн бөмбөг барихаар уран модулийн таатай байдлыг өдийд нэмэгдүүлж буйгаар үүнийг тайлбарлах аргад үлдсэн шинж тэмдгийг харуулах нь илүү төвөгтэй байна.
